IFP Vietnam Alumni

Huy động và kết nối nội lực để tạo cơ hội cho sự phát triển bền vững của cộng đồng.

  • Tăng kích thước chữ
  • Kích thước chữ mặc định
  • Giảm kích thước chữ
Home Công trình nghiên cứu và Báo cáo công bố LIỆU PHÁP ĐỊNH HƯỚNG VÀ DI CHUYỂN CHO NGƯỜI KHIẾM THỊ

LIỆU PHÁP ĐỊNH HƯỚNG VÀ DI CHUYỂN CHO NGƯỜI KHIẾM THỊ

Email In PDF.

LIỆU PHÁP ĐỊNH HƯỚNG VÀ DI CHUYỂN CHO NGƯỜI KHIẾM THỊ

(Lê Dân Bạch Việt, ThS Liệu pháp định hướng và di chuyển cho người khiếm thị, trường PTĐB thành phố Hồ Chí Minh)

Dù bài viết ngắn này không thể chứa đựng tất cả nội dung của bộ môn ĐHDC, nhưng nhận thấy nhu cầu quan trọng của môn Liệu pháp định hướng (ĐHDC) và di chuyển đối với người khiếm thị chưa được sự quan tâm đúng mức ở nước ta tôi xin chia sẻ một vài hiểu biết của mình về lãnh vực chuyên biệt này. Một lý do nữa là bài này được viết theo yêu cầu của nhiều bạn khuyết tật có quan tâm.

Giới Thiệu

 

Định hướng và Di chuyển (Orientation and Mobility hay O&M) là môn học chuyên biệt và rất quan trọng cho người khiếm thị từ khi sinh ra đời đến cao tuổi. Nó vừa là giáo dục vừa là phục hồi chức năng và cũng là một trong những ngành học và nghiên cứu trong bộ môn Giáo dục đặc biệt cho người khiếm thị. Nó giúp người khiếm thị biết mình từ đâu đến, đang ở đâu trong không gian, sắp đi đến đâu. Ở lứa tuổi nhỏ, O&M giúp các em trong các động tác sinh hoạt hằng ngày như xác định vị trí một đồ vật, các khác niệm không gian cơ bản như định hướng trái phải, sau trước để mang giầy dép, mắc quần áo, phân biệt vật chất cứng, mềm, kim lọai, gỗ…vv. Sau đó là di chuyển đến và cầm nắm chúng. Xa hơn là giúp người mù di chuyển độc lập, an toàn và có hiệu quả trong môi trường trong nhà (nơi quen thuộc nhà cửa) và ngoài đường phục vụ cho sinh hoạt, học tập và lao động.  

Lịch Sử Phát Triển

Việc dùng gậy tre trúc để di chuyển đã được người mù ở Hy Lạp, người Hebrew và người Trung Hoa kể cả Việt Nam sử dụng từ lâu. Tuy nhiên phải đến năm 1960, chương trình Thạc sỹ về đinh hướng di chuyển cho người mù mới được Bộ Giáo Dục Hoa Kỳ cho mở tại trường Đại học Western Michigan University (WMU) và đại học Boston mà (chương trình ở đại học Boston đã ngưng dạy) từ đó mới mở rộng ra trên ở Hoa Kỳ. Đến giữa những năm 1960 thì được giới thiệu sang châu Âu và châu Á (Blacsh và Wienver trong quyển Cơ sở của Định hướng và di chuyển chương 21, 22 xuất bản lần thứ 2 năm 1997) và đây là chương trình đào tạo Thạc sỹ O&M đầu tiên trên thế giới. Từ đó, O&M là môn học không thể thiếu đối với người khiếm thị và chỉ có một số ít trường đại học tại Hoa Kỳ có ngành học này. 

Theo ông Rodney Kossick, trên tạp chí của những người làm việc vì người mù hàng năm (Annual American Workers for the Blind, trang 25-54, xuất bản năm 1970) môn định hướng di chuyển đã được giới thiệu tại miền Nam Việt Nam. Từ năm 1967 đến giữa năm 1968 do Ông Rodney Kossick một người vừa tốt nghiệp thạc sĩ trường đại học Western Michigan University sang tài trợ của Quỹ phục hồi chức năng thế giới (World Rihabilitatation Fund). Ông đã đào tạo 2 khóa huấn luyện viên O&M với 8 học viên và 25 tình nguyện viên mù là học sinh.. Nhưng qua thực tế nó không hề được cập nhật gì trong suốt 40 năm qua. Chương trình đang được các trường khiếm thị và Hội người mù hướng dẫn cho học sinh chỉ nhằm giúp hướng dẫn cho học sinh mù hoàn toàn mà không có phần phát triển phần thị giác còn lại của học sinh nhìn kém (low vision) và chưa chú trọng đến việc phát triển đồng đều khả năng nghe của 2 bên tai người mù mà chủ yếu là bên phải (khi băng qua đường theo chiều kim đồng hồ). Sau năm 1975, 2 trong số những người do ông đào tạo đã vẫn tiếp tục dạy học sinh khiếm thị tại trường NĐC thành phố Hồ Chí Minh và huấn luyện cho nhiều người khác, nhưng kinh nghiệm ủua ông Kossick trong việc day và đào tạo huấn luyện viên day định hướng và di chuyển cho người khiếm thị tại Việt Nam vẫn còn bổ ích đến nay nay.

Đến năm 1970, Sài Gòn, Định hướng di chuyển đã được dạy tại các Trung tâm phục hồi chức năng ở Đà Nẳng, Quy Nhơn, và Cần Thơ bởi những học viên của 2 khóa đào tạo với 180 người mù được học (Thạch 1970). Sau năm 1975 còn lại 3 người tiếp tục công việc nhưng chỉ có hai người vẫn liên tục công việc tại Tưuờng Phổ thông Đặc Biệt Nguyễn Đình Chiểu thành phố Hồ Chí Minh cho đến khi về hưu. 

Rodney Kossick, đang dạy làm mẫu cho lớp đào tạo huấn luyện viên Định hướng và di chuyển tại Sài Gòn năm 1967 (ảnh do chính ông gửi tặng)

 

Năm 1986, hai giáo viên của trường NĐC thành phố HCM là Hoàng Văn Tuấn và Đào Kim Phụng cũng là 2 học viên Được Kossick huấn luyện đã hướng dẫn lại cho một số anh chị em Hội Viên của Trung ương HNM VN tại Hà Nội, và đó là lần đầu tiên O&M được giới thiệu ra phía bắc. Năm 1997 một hội người mù và nhìn kém Na Uy đã mở lớp dạy huấn luyện viên Định hướng di chuyển và phục hồi chức năng liên tục trong 6 tháng để chuẩn bị cho sự ra đời của Trung tâm phục hồi chức năng thuộc Hội Chức Năng của Hội Người Mù Việt Nam. Nhưng vẫn áp dụng nội dung chương trình dạy như ông Kossick thực hiện tại Sài Gòn năm 1967-1968.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(ảnh thầy Hòang Văn Tuấn) (ảnh cô Cô Đào Kim Phụng)

Năm 1997 để chuẩn bị cho việc thành lập Trung tâm phục hồi chức năng thuộc Trung ương Hội Người Mù Việt Nam tai Ha Nọi, Hội người mù vùng Haland Thụy Điển đã giúp đào tạo chương trình phục hồi chức năng trong 3 tháng cho các nhân viên nòng cốt. Trong chương trình phần định hướng di chuyển gồm có 50 tiết lý thuyết và 90 tiết thực hành (theo lời kể của anh Vũ Anh Minh một trong những người được học và nay đang dạy định hướng di chuyển tại tỉnh Hội Người mù Hải Dương).

Liên tiếp trong 3 mùa hè từ năm 2006 đến 2008 (mỗi năm 2 tuần), CBM một tổ chức phi chính phủ của Đức đã cử một huấn luyện viên Shi Lanka sang để giúp đào tạo giáo viên O&M ngắn hạn cho các trường mù ở Việt Nam.

 

Người Khiếm Thị Học Được Gì Từ O&M?

Khi trẻ sáng mắt nhìn thấy ánh sáng, âm thanh các em thường có khuynh hướng quay mắt về phía nguồn ánh sáng hay âm thanh và dùng tay chạm hay cầm nắm xa hơn là bò đến gần…vv. Trẻ khiếm thị cũng cần được học môn định hướng di chuyển ngay từ nhỏ nhưng vì các em không nhìn thấy rõ nên gặp khó khăn trong định hướng và di chuyển. Mặc khác, như chúng ta đều biết, khuyết tật khiếm thị có thể đến vào bất cứ lứa tuổi nào và thời điểm nào trong đời người vì nhiều nguyên nhân khác nhau. Do đó môn định hướng di chuyển đã được nâng lên thành ngành Liệu pháp định hướng và di chuyển cho người khiếm thị (Orientation & Mobility Therapy for Persons with Visual Impairment) giúp phát triển khả năng hình dung, trí thông minh và việc hình thành từng bước bản đồ trong trí óc từ lộ trình đơn giản đến phức tạp (mind mappint) , khả năng xử lý tình huống và giải quyết vấn đề, chấp nhận giải quyết nguy hiểm khi đi lạc, mất phương hướng trên đường di chuyển dựa vào sự phối hợp vào các giác quan còn lại trong đó có thị giác như nghe âm thanh gián tiếp, âm thanh trực tiếp, âm thanh vang dội trong nhà và ngòai đường, di chuyển dựa vào các móc, tín hiệu mùi vị âm thanh và màu sắc., học cách đi với chó dẫn đường, di chuyển với người dẫn dắt sáng mắt. Ngòai ra người khiếm thị còn học được kỹ năng xã hội khi giao tiếp trên đường, giúp mọi người chỉ đường sao cho họ dễ hiểu. Những tiến bộ nhanh chóng của khoa học và kỹ thuật với việc ứng dụng kỹ thuật quang học như ống nhòm, gậy laser và gậy siêu âm, sử dụng chó dẫn đường, kỹ thuật định vị qua vệ tinh (GPS) vừa qua đã đưa O&M đi lên một bước dài. Người huấn luyện viên O&M còn có thể sử dụng phương tiện bản đồ vệ tinh thông qua internet để huấn luyện viên tìm hiểu khảo sát sơ lược môi trường ở xa trước khi đến hiện trường giảng dạy. Các loại đồ chơi phát âm cảm ứng cũng giúp trẻ khiếm thị phát triển giác quan ngay từ nhỏ

Mặc dù người Trung Quốc và người Do Thái và người Hy Lạp cổ đã biết dùng thanh tre, thanh gỗ dài dò đường. Tuy cho đến nay cây gậy là dụng cụ quan trọng cho việc phục vụ cho việc di chuyển, giúp người khiếm thị dò đường và giúp người khác nhận ra người khiếm thị. Tuy nhiên nó còn có nhiệm vụ lớn hơn đó là người khiếm thị cần được học sử dụng cây gậy như cánh tay nối dài của mình hơn chỉ là vật dò đường. Khi gậy chạm vào một vật, họ có thể (thông qua cảm giác truyền qua tay) biết được tính chất vật dụng là gỗ, kim loại, nhựa, gạch… ghế, thùng rác, cột đèn…vv. Các giáo viên O&M không nên áp đặt chiều cao của gậy luôn luôn phải đến lồng ngực mà nên cho học sinh tham gia việc chọn chiều dài gậy hợp với chiều cao bản thân mình. Nên sử dụng gậy linh động thậm chí có thể thu ngắn lại khi di chuyển trên đường nhiều chướng ngại vật và vươn dài ra khi cần phải dành không gian khi băng qua đường. Nói cách khác người khiếm thị nên được học sử dụng gậy một cách linh hoạt khôn ngoan sáng tạo. Đó mới là phương pháp giáo dục hiện đại lấy học sinh làm trung tâm.

Tiến sỹ Hoover, một người Mỹ phục vụ trong một bệnh viện dành cho thương binh sau chiến tranh thế giới thứ 2 là người đã hoàn chỉnh phương pháp đi gậy và nay được biết trên thế giới như phương pháp Hoover.

 

 


Học sinh tưuờng NĐC tập đi gậy trong nhà và ngoài sân trường

 



Nghe âm thanh ở không gian rộng và băng qua giao lộ

 


D
ùng ống nhòm để nhìn ngoài đường và nhìn cảnh trong lớp

 

 

Đọc bằng kính lúp

 

Định hướng và di chuyển cho người khiếm thị ở Việt Nam

 

Ở nước ta, nhiều nơi môn Định hướng và di chuyển được dạy tập thể. Có khi một nhóm từ vài học viên đến 7 - 8 người gây rất nhiều khó khăn cho giáo viên, vì mức độ phát triển tri giác, trí thông minh, nhận thức không gian và nhất là tật mắt của mỗi học sinh khác nhau. Ngay cả 2 học sinh có cùng tật mắt giống nhau nhưng mức độ nhìn thấy cũng hoàn toàn khác nhau. Theo Counselors of the Blind Babies Foundation, San Francisco, personal communication, 1997), trong năm 1980, ước tính số trẻ mù có thêm một khuyết tật khác tăng từ 50% tới hơn 75%. (Nguồn: sách Cơ sở của Giáo dục lịch sử và lý thuyết của việc dạy trẻ em và người lớn khiếm thị của tác giả Alan J. Koenig và M. Cay Holbrook, AFB Press, 2001, nhà xuất bản AFB New York năm 2000). Hơn nữa, việc dạy cho một nhóm học sinh khiếm thị đi đường và băng qua giao lộ trong hoàn cảnh giao thông hiện nay, nhất là tại các thành phố lớn như Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh không đảm bảo an toàn cho cả học sinh và giáo viên. Quan trọng nhất và trên hết, giáo viên không thể hướng dẫn cho học viên phát triển và phối hợp các giác quan theo đặc điểm của từng cả nhóm học sinh đông như vậy. Nhưng số lượng giáo viên dạy môn Định hướng và di chuyển ở nước ta lại không đủ để phục vụ giáo dục cá nhân. Đó là chưa kể phương pháp giảng dạy “từ chương_thầy dạy trò chép” và nhiều trường khiếm thị và cơ sở Hội người mù vẫn còn coi nhẹ môn này.

Những kỹ và Kiến Thức Băng người Dạy Định Hướng Di Chuyển cần có

Ngòai kiến thức về địinh hướng di chuyển và kỹ thuật sử dụng gậy như đã được đề cập ở trên, giáo viên cần có kiến thức về đặc điểm ảnh hưởng chức năng nhìn của tật khiếm thị (functional implications of Visual Impairments), có thể làm đánh giá khả năng định hướng và di chuyển của học sinh, đánh giá thị giác chức năng (functional visual assessment), ảnh hưởng của các tật, bệnh khác đối với việc di chuyển hay khía cạnh y khoa của khuyết tật, hiểu biết tâm lý, đặc điểm của học sinh, có thể làm mô hình 3D để học sinh nhìn kém và học sinh khiếm thị quan sát bằng tay, mắt, đánh giá môi tưuờng. Có như vậy mới có thể giúp phục hồi được không chỉ cho người khiếm thị bình thường mà còn có thể hướng dẫn được cho ngưuời khiếm thị (từ mù hòan tòan đến nhìn kém), khiếm thị đa tật bằng phương pháp giáo dục cá nhân, linh động trong định hướng di chuyển ở nhiều môi trường, điều kiện thời tiết đa dạng khác nhau một các hiệu quả. 

Kết Luận

Thách thức lớn nhất đối với người khiếm thị ở nước ta là việc học sử dụng gậy và ý thức về tầm quan trọng của bản thân người khiếm thị. Nhiều người mù cho rằng hình ảnh người mù với cây gậy không phải là hình ảnh đẹp trước công chúng nhất là phụ nữ khiếm thị, có lẽ họ cũng đúng phần nào do định kiến của xã hội. Mặc khác, ý thức về tôn trọng luật giao thông cũng như ảnh hình cây gậy trắng đối với người tham gia giao thông trong xã hội… Vì vậy chúng ta cần đánh giá đúng về môn Định hướng di chuyển, đó không đơn giản la việc gõ gậy, dò gậy tìm đường mà là bộ môn khoa học phát triển tòan diện con người khiếm thị.

 

(nếu bạn cần tìm hiểu thêm về lãnh vực này, xin email ve: Địa chỉ email này đã được bảo vệ từ spam bots, bạn cần kích hoạt Javascript để xem nó.

 

 

 

 

Tài Liệu Tham Khảo

 

A., Minh V: O&M instructor. Hai Duong Association of the Blind; Interview on

November 7, 2005.

 

Blasch, B., Wiener, W., & Welsh, R.(1997). Foundations of orientation and

mobility, second edition. New York: AFB Press.

 

Fazzi, D.L. & Petersmeyer, B.A. (2001). Imagining the Possibilities: Creative

Approaches to Orientation and Mobility Instruction for Persons who are

Visually Impaired. NY: AFB Press.

 

Kossick, R. (1970). Activating a program for the blind in South Vietnam. Blindness;

American Workers for the Blind Annual. (tr 25-54)

 

Lam, V., Thach: (1970). Blind rehabilitation in South Vietnam. Blindness;

American Workers for the Blind Annual. (tr 55-58)

 

Pogrund, R., Fazzi.D., and Lampert, J.S. (Editors). (2002). Early focus. Working

with young Blind and visually impaired children and their families. New York:

American Foundation for the Blind.

 

Knott, N. (2002). Teaching Orientation and Mobility in the Schools. New York:

American Foundation for the Blind, NY: AFB Press. New York New York

10001

 

Knott, N. (2002) Teaching Orientation and Mobility in the School. New York:

A

 

Lần cập nhật cuối lúc Thứ bảy, 05 Tháng 6 2010 18:04  

IFP Alumna Login


Bảng quảng cáo